Planeet Zee

Het plastic tijdperk

 
Kijk maar eens rond je. Plastics vind je echt overal, in ongeveer alle vormen, formaten en kleuren die je je kan inbeelden! 
 
Het woord “plastic” wordt gebruikt om de grote verzameling van kunststoffen of synthetische materialen aan te duiden. Het gaat over meer dan plastic zakjes (polyethyleen, polypropyleen of lagedichtheidpolyetheen) en drankflesjes (PET of polyethyleentereftalaat). Tot de verzameling plastic behoren heel wat soorten: kleding en stoffen (acryl, polyester, polyamide, spandex of nylon), visnetten (nylon), fleecetrui's en de buitenkant van tennisballen (PET), filters van sigaretten (celluloseacetaat), glitters, afvoerbuizen, ramen en deurklinken (PVC of polyvinylchloride), stoelen en emmers (PP of polypropeen), isolatie (PS of polystreen, PUR of polyurethane) als de behuizing van gsm’s (polycarbonaat). 
Ook vochtige doekjes, pampers, theezakjes, verf, verkeersborden tot autobanden bevatten een deel plastic.
 

De  vraag naar verschillende soorten plastic in Europa  @  Plastics Europe

Plastic kun je terecht dé grondstof van onze tijd noemen. Op alle plaatsen treffen we ondertussen plastic aan; in de lucht, in het water, in de oceaan, in ons voedsel en misschien wel in de mens. 

In deze lesmodule gaan we dieper in op hoe plastic in zee terechtkomt en terug op ons bord belandt. Bon appetit.

 

 

Wat is plastic?

 
 
Leo Baekeland in zijn laboratorium                                  Bakelieten telefoon
@ Collectie Universiteitsarchief Gent                                  © Huis van Alijn   
       
Aan de wieg van de plasticproductie staat een landgenoot, de Gentse scheikundige Leo Baekeland. Hij vond de eerste kunststof ooit uit: bakeliet (1907). Bakeliet werd in veel voorwerpen gebruikt: van telefoontoestellen, kostuumjuwelen, voetstukken en stopcontacten voor gloeilampen tot auto- en wasmachineonderdelen.
 
Bakeliet is een synthetisch polymeer. Polymeren (poly = veel, meros = deeltjes) zijn chemische verbindingen die uit een hele reeks van dezelfde kleine moleculen (monomeren) bestaan, net zoals je een ketting van paperclips zou maken. We noemen polymeren daarom macromoleculen (reuzenmoleculen).  Het is niet de mens die de polymeren heeft uitgevonden, in de natuur komen polymeren overal voor: het zetmeel in aardappelen, de cellulose in hout, de eiwitten in dieren en planten – het zijn allemaal polymeren, net zoals natuurlijk rubber trouwens. We gebruiken niet alleen natuurlijke polymeren, maar ook massaal kunstpolymeren. We geven de termen kunststof en plastic aan de polymeren die niet van dierlijke of plantaardige herkomst zijn.Wist je dat je van aardappelen zelf plastic kunt maken?
 
Er zijn heel wat verschillende soorten plastic in omloop, allen hebben bepaalde kenmerken en eigenschappen. De ene soort plastic is hard en de andere dan weer heel soepel. Sommige zijn glad, onbreekbaar, waterafstotend, Uv-bestendig ... Door additieven aan kunststof te voegen kan iedere soort plastic ergens anders voor gebruikt worden. Hun talrijk interessante eigenschappen en de lage productieprijzen hebben het gebruik van kunststoffen enorm doen toenemen.
Lees meer hierover in het tijdschrift Mens.
 
Om plastic te fabriceren, heb je aardolie en aardgas nodig. Zo'n 4 tot 6% van alle olie en gas wordt in de chemische industrie gebruikt om kunststoffen te produceren.  In de olieraffinaderij zal men eerst via destillatie (d.m.v. verdamping, gebaseerd op het verschil in kookpunt ) de aardolie in meerdere bestanddelen scheiden tot gas, benzine, petroleum en gasolie. Ruwe benzine is de belangrijkste fractie voor de productie van kunststoffen. Via een thermisch splijtproces wat we “kraken” noemen, breken ze de lange moleculen in stukjes. Zo houd je de basisbouwstenen etheen en propeen over. Daarna kun je nieuwe lange ketens van polymeren synthetiseren (kunstmatig te vervaardigen).  Elke polymeer heeft zo zijn unieke eigenschappen, structuur en afmeting, afhankelijk van welke bouwstenen er werden gebruikt.
Na deze chemische processen worden de synthetische polymeren als halffabricaat verscheept onder de vorm van pasta of pellets.  Deze kun je verder in de juiste vorm smelten of gieten. Bekijk hier een filmpje over hoe van aardolie plastic pellets te maken.
 
 
Plastic pellets als ruwe grondstof voor de productie van plastic voorwerpen.
 

Wegwerp of recyclage

 
1955 -Life Magazine “Throwaway Living” , nooit meer afwas!
 
Met de komst van plastic brak de gouden eeuw van de wegwerpproducten aan. De productie van plastic gebruiksvoorwerpen was kostefficiënt en zorgde in de jaren 60 voor een aanzienlijke economische groei. De wereldproductie van plastic steeg van 1,5 miljoen in 1950 tot meer dan 335 miljoen ton in 2016. Europa neemt jaarlijks zo'n 60 miljoen ton plastic voor z'n rekening. De plasticindustrie is meteen een van de grootste werkgevers in Europa.
Wereldproductie plastics in miljoen ton 1950-2015 (c) Plastics Europe
 
Vandaag worden er elke minuut wereldwijd een miljoen plastic wegwerpflessen verkocht -dat is 20.000 per seconde-. Tegen 2050 verwacht men dat de productie van plastic flessen verviervoudigd. Er is immers een grote vraag naar zuiver drinkwater (dus uit plastic flesjes) in grote landen zoals China, India en Indonesië. Naast plastic flesjes gaan nog plastic verpakkingen en zakjes gretig over de toonbank. Gemiddeld zouden we zo'n 500 zakjes per jaar in onze handen krijgen. Tegenwoordig worden in de supermarkt ook individuele groenten strak in plastic verpakt. Dit houdt ze langer vers. Zeker wanneer ze worden ingevoerd uit het buitenland. In een winterperiode zul je dus meer paprika's, komkommers en aubergines ingepakt zien.
 
 
Teveel is teveel! @ Thomas Maes #SaveOurOcean
 

Wat gebeurt er met al die plastic flesjes, verpakkingen, zakjes, ... na gebruik?

Nog voor je geboorte, gooiden je ouders en grootouders plastic bij het huisvuil. Vanaf 1994 verschenen er blauwe PMD-zakken in het straatbeeld. Huisafval sorteren, diende de burger te leren. PET-drankverpakkingen, HDPE-flacons, LDPE-verpakking en PVC-bouwproducten worden momenteel in de meeste Europese landen selectief ingezameld om te recycleren tot nieuwe grondstoffen voor tapijten, mutsen, fleeces en ja, ook nieuwe flessen. Recyclage van zachte plastics (zakjes, blisters, plastic potjes, klein speelgoed …) -de roze zak- staat nog in zijn kinderschoenen. Zulke kunststofproducten zijn complexer samengesteld. Ze belanden meestal in het grofvuil of in het restafval dat doorgaans verbrand wordt. Voor dergelijke materialen zijn er momenteel nog weinig recyclagemogelijkheden.

Het inzamelen van harde plastics blijft op wereldschaal echter een helse uitdaging. Wereldwijd werden in 2016 minder dan 50% van de flessen (dus van een miljoen flessen per minuut) opgehaald voor recyclage. Meer nog, van minder dan 10 % van de ingezamelde flessen maken bedrijven daadwerkelijk nieuwe grondstoffen.  In het beste geval gooien mensen lege flesjes en zakjes in de vuilbak. De rest eindigt als zwerfvuil op straat, in de berm, op de weilanden, de rivieren en uiteindelijk in zee.

 

 
 

Plastic soep

 
Marunda beach in Jakarta, Indonesië (c) Enny Nuraheni
Het zal je maar overkomen, je bent aan het zeilen van Hawaii naar Californië en onderweg kom je in een drijvende vuilnisbelt terecht.  Hoe komt het dat je zo ver van land zwerfvuil op zee vindt?
 
80% van de wereldwijde plasticvervuiling op zee komt van het land. 60-80% van dit afval bestaat uit plastic. Het is niet verwonderlijk dat er in landen met weinig afvalwaterzuivering veel grote stukken plastic via de rivieren de zee indrijven. Het drijvende plastic in zee concentreert zich in de eerste plaats langs de kust en aan de riviermondingen. Sommige stranden zijn een verzamelpunt van afval. Ook in havens stapelt drijvend afval zich in hoekjes op. In de top tien van meest vervuilde stranden staan Kuta Beach in Bali (Indonesië), Chowpatty beach in Mumbai (Indië) en Guanabara Bay Beaches, Rio de Janeiro (Brazilië).  Wie de wereld rondreist, ziet het probleem met eigen ogen. Afval ligt er overal.
 
 
Percentage van afvalwater dat er wereldwijd gezuiverd wordt voor het terug in het milieu terecht komt (National wastewater treatment indicator), en een schatting van de hoeveelheid plastic afval op het land (plastic marine debris) (c) GRID-Arendal en Maphoto/Riccardo Pravettoni
 
In Australië ontdekten onderzoekers dat ook op de meest afgelegen stranden er een grote hoeveelheid afval ligt. De oceaan brengt met de getijdenstroming immers veel afval terug aan land. En alles wat we niet opruimen, blijft liggen.
38 miljoen. Dat is een schatting van het aantal stukken plastic afval dat wetenschappers hebben aangetroffen op het paradijselijke Henderson Island middenin de Stille Oceaan. Ondanks het feit dat Unesco dit eiland als werelderfgoed beschouwt, tonen deze beelden dat het er nog allesbehalve een paradijs op aarde is.
Het plastic strand bij uitstek is Kamilo Beach in Hawaii. De oorzaak van al het afval op Hawaii en op Henderson Island ligt niet aan een slecht afvalbeleid. Op deze stranden spoelt afval aan van alle landen die aan de Stille Oceaan grenzen. Hawaii ligt op een locatie waar de oceaanstromingen een ringvormige beweging maken omdat het er windstil is, een zogenaamde gyre.  In de gyres is de concentratie plastic hoger dan in andere delen van de oceaan. Er zijn maar liefst 5 gyres waarvan één in de Noord Atlantische oceaan. Net zoals in de hoekjes van een kamer waar het vuil ophoopt, zie je in de oceaan verzamelplaatsen van drijvend plastic. 
 
De geografische verspreiding van plastic afval wordt sterk beinvloed door de plaatsen waar het de oceaan binnendrijft en de oceaanstromingen. (c) GRID-Arendal en Maphoto/Riccardo Pravettoni
 
Zo'n 30 jaar geleden spraken onderzoekers voor het eerst van plastic eilanden in de oceaan. In de Stille Oceaan bevindt zich een zodanig groot gebied vol plastic dat het de naam kunstof'archipel (eilandengroep) krijgt. Een plastic eiland is echter geen eiland waarop je kunt lopen. De verontreiniging is hier eerder diffuus. Het plastic drijft zowel aan de wateroppervlakte als in de waterkolom daaronder, met gemak tot 10 m en voor de kleine stukken zelfs 150 m diepte. Het grootste deel van de plasticvervuiling bestaat uit zeer kleine deeltjes, minder dan 10 millimeter groot. Die kleine stukjes vinden we helaas nu overal, de oceaan is veranderd in een plastic soep. De plastic soep is niet altijd zichtbaar vanaf een schip, noch op satellietfoto's. Het is zelfs perfect mogelijk om er door te varen en niets te merken.
 
 
 
Zo ziet plastic soep eruit © J.-van-Franeker-IMARES
 

Eén van de meest recente afvaltragedies is ongetwijfeld de tsunami in 2011 die zowel eigendommen van kustbewoners als grote stukken van de kustinfrastructuur mee de oceaan in. sleurde. De Japanse regering schatte dat er van de 5 miljoen ton voorwerpen die in zee zijn terecht gekomen, zo’n 70% in de diepe canyon voor de kust is gezonken en de rest, zo’n 1,5 miljoen afval, in de Stille Oceaan mee op de stromingen drijft naar de kunststofarchipel of richting de Amerikaans westkust.

Zwerfvuil in zee na de tsunami in Japan 2011 © Reuters

 

Zwerfvuil Belgisch strand

 
Er zijn veel goede redenen om geen afval achter te laten op het strand © Jimmy Kets
 
Ieder jaar kan je langs onze kustlijn zo’n 64.000 kg afval vinden, dat is bijna 100 kg per kilometer strand. Meer dan 95% van het afval op onze stranden is plastic. En daarvan bestaat 80% uit de industriële plastic pellets. België scoort hiermee niet zo goed op de wereldlijst van propere stranden. Gezien de grote hoeveelheid afval op het strand, zijn kustgemeentes genoodzaakt om de stranden met een machine te reinigen, anders zou geen toerist meer een voet op het strand zetten!
 
Zwerfafval op het strand kent twee bronnen, ten eerste strandgebruikers die hun afval achterlaten en ten tweede afval dat uit zee aanspoelt. Het strand heeft natuurlijk een speciale interactie met de zee waarbij afval van het strand door de zee wordt weggespoeld, terwijl afval uit zee juist op land wordt achtergelaten. Het afval dat de zee op strand deponeerd spoelt uiteindelijk ook weer weg.
 
De Noordzee kun je geen propere zee noemen. In 2011 werd het drijvend afval in de Belgische Noordzee onderzocht. Net zoals op het strand bestond het uit zo'n 95% plastic. Ook op de zeebodem kwam plastic het meest voor. Het meeste zwerfvuil in de Noordzee bestaat uit visnetten, verpakkingen en zakjes. De hoeveelheid varieert naar de locatie. In het noorden werd minder afval gevonden, in het Engels Kanaal en aan het oosten van de Golf van Biskaije trof men de grootste hoeveelheid aan. De stromingen in de Noordzee en het weer zorgen voor deze verdelling van het marien zwerfvuil.
 
 
 
Zwerfvuil in de Noordzee, zo'n 20.000 stuks/km² (c) ILVO
 
Ongeveer de helft van het afval in de Noordzee komt van de scheepvaart en de visserij, denk maar aan touwen, netten en kluwen van visdraadjes (ook vispluis genoemd). Dit komt door slijtage of verlies in zee terecht. Van de andere helft van het afval kun je slechts voor een deel met zekerheid stellen dat het van toeristen op het strand komt, zoals de sigarettenpeuken, een stukje party ballon, rietjes, of verpakking die niet door zeewater werd aangetast. Het is dikwijls onmogelijk om de oorsprong van zwerfvuil te achterhalen. Het bestaat uit deels verweerd huishoudelijk afval zoals voedselverpakkingen, doppen en plastic bekertjes. Als de verpakking vreemde tekens heeft, is de kans reëel  dat het van de vele zeeschepen komt die onze wateren doorkruisen. Nog altijd gaat er afval uit de maritieme sector of van cruiseschepen overboord, dit terwijl dumping sinds 2011 verboden werd door de Internationale Maritieme Organisatie (IMO).
 
Hoeveel plastic komt er via de rivieren in zee? De Maas lost gemiddeld 15,000 stukjes plastic naar zee, dit terwijl de Maas als een vrij schone rivier wordt beschouwd. Iedere honderd meter rivieroever bevat volgens Nederlands onderzoek gemiddeld 40 drankverpakkingen. De universiteit van Antwerpen bekijkt in 2018 hoeveel stukken plastic er via de Schelde naar zee stromen. Ze zoeken naar betere manieren zoeken om onze rivieren te zuiveren. De hoeveelheid microplastics in het sediment werden enkele jaren geleden gemeten. Onderzoekers troffen meer microplastics aan in de Schelde dan in de Leie. Ook stroomafwaarts werd de hoogste concentratie microplastics in het sediment aangetroffen. Waterzuiveringsstations kunnen slechts de helft van de microplastics uit het afvalwater verwijderen. Naar schatting loost elke persoon zo'n 5500 microplastics per dag in het oppervlaktewater. Microplastics in het rivierwater bestuderen is nog moeilijker. Daar kan de technologie misschien een uitkomst bieden. De Belgische onderzoeksinstelling IMEC heeft hyperspectrale camera’s ontwikkeld die plastics in het water kunnen detecteren. De vzw Zero Plastic Rivers probeert de overheid, bedrijven en wetenschappers in België samen aan tafel te krijgen. Plasticvervuiling is een maatschappelijk probleem, en we krijgen het alleen opgelost als we allemaal samenwerken, aldus Zero Plastic Rivers.
 

Microplastics aangetroffen in het zand aan de Belgische kust. Er werden tot 390 deeltjes per kg zand aangetroffen.

© Michiel Claessens, Onderzoeksgroep Milieutoxicologie, UGent

 
 

Gaat plastic weg?

 
De herkomst en verspreiding van marien zwerfafval (c) Eunomia UK
 
Plastic heeft een geweldige maar meteen ook vervelende eigenschap: plastic wordt amper afgebroken door de natuur. Enkel door verbranding kan plastic echt weggewerkt worden. Dus als je plastic weggooit, blijft het rondslingeren, drijft het in het water of zinkt het naar de zeebodem.
 
Een recent rapport over de herkomst en verspreiding van marien zwerfafval spreekt heldere taal. 94% van al het marine zwerfafval zinkt naar de bodem van onze zeeën en oceaan met een gemiddelde dichtheid van 70kg/km².  Slechts 1% van al het marine zwerfafval drijft aan de oppervlakte van de zee. De stranden hebben de hoogste concentratie zwerfafval met gemiddeld 2000kg afval per km².
 
Afbraaktijden van plastic zijn sterk afhankelijk van de omstandigheden. We weten alvast dat afbraak en compostering in zee veel minder gunstig is als op het land. De temperatuur is er lager, er is minder zuurstof en UV-straling, ook met enkel anaerobe (geen lucht nodig) bacteriën verloopt het composteren nog zo traag. Een plastic zakje zou in zee tussen de 10 en 20 jaar nodig hebben om te worden afgebroken, afhankelijk van hoeveel zon en zuurstof aanwezig zijn om de afbraak te versnellen. Een van de meest taaie kunststoffen is ongetwijfeld nylon. Naar schatting zou een vislijn 600 jaar nodig hebben om af te breken.
 
 
Geschatte afbraaktijden voor zwerfvuil in zee
 
In zee verbrokkelt plastic afval voornamelijk door de invloed van zout, UV-licht (fotodegradatie) en de werking van golven tot heel kleine deeltjes, tot op het  moleculair niveau van de polymeren. Echte degradatie houdt in dat de molecule tot zijn afzonderlijke bouwstenen (heel vaak C, N, O) uiteenvalt en dus volledig verdwijnt. In de natuur echter zijn er geen (biologische) processen gekend die de bindingen binnen het plastic kunnen afbreken. Plastic kan niet volledig worden afgebroken en blijft bestaan als microplastics (kleiner dan 1 mm) of zelfs nanopartikels, die zijn kleiner dan een zandkorrel of zelfs dan het puntje van een naald.
 
Microplastics komen ook rechtstreeks in zee en in de lucht terecht. In sommige verzorgingsproducten zoals scrubs, tandpasta, lipbalsem of shampoo worden microplastics verwerkt. Deze zorgen voor een zachte schuring van je huid of tanden. Maar na gebruik belanden ze via onze rioleringssystemen in zee. Ze worden niet tegengehouden door de waterzuiveringsstations. Ook bij het wassen van synthetische kleding komen heel wat minuscuul kleine vezels vrij. De grootste bron van microplastics die we momenteel kennen zijn de autobanden. De wrijving, druk en hitte veroorzaakt door het rijden, verslijt de banden zo hard dat er plastic stof ontstaat.
 
 
Plastic verbrokkelt tot 'microplastic'
 
 
 
 

Groot plastic, groot probleem

 

 
Afval in zee doet meer dan doelloos ronddrijven.  Jaarlijks sterven er zo’n honderdduizend mariene zoogdieren door verstikking en inname van plastic. Dat is bijna evenveel als het aantal inwoners van Brugge. Plastic afval zorgt ook voor de dood van meer dan een miljoen zeevogels elk jaar; het aantal inwoners van Brussel.
 
De plastic ringen die ooit blikjes samenhielden groeiden uit tot een icoon van de plasticvervuiling. Op stranden spoelen dolfijnen, zeehonden en schildpadden aan met plastic rond hun nek, of vergroeid met hun lichaam. Ook al is de wetgeving ondertussen strenger, er drijft nog genoeg plastic rond om dieren te verstrikken en verstikken. Wanneer zeezoogdieren komen vast te zitten in verloren visnetten, kunnen zij niet meer naar de oppervlakte om te ademen. Zo’n spooknetten blijven doorvissen en trekken heel wat andere dieren aan die op hun beurt kunnen komen vast te zitten, en de cyclus gaat eindeloos verder...
 
In 2013 spoelde op het strand van Nieuwpoort een uitgehongerde dwergvinvis aan. Na autopsie bleek dat vier grote plastic zakken zijn maag hadden geblokkeerd. Een van die zakken had als opschrift: ‘gelieve te recycleren‘. Het bleef niet bij die ene walvis... De grootste hoeveelheid plastic dat in een walvismaag is aangetroffen was 29 kg! Vele haaien en zoutwaterkrokodillen blijken ook een maag vol afval te hebben. Zij eten wat meer gevarieerd, zo vonden onderzoekers plastic jerrycans, stukken net tot kussens en regenjassen in hun maag terug. Smakelijk.
 
Je hoeft geen grote maag te hebben om afval te verorberen, sommige zeevogels blijken zich dood te eten met kleine stukjes plastic. Een ernstige situatie treffen we aan op het Midway Atoll, een koraaleiland dichtbij Hawaii dat geheel is afgesloten van enig menselijk contact. Onderzoekers vonden er honderden dode albatroskuikens die door de moedervogel hoofdzakelijk gevoederd werden met kleine stukjes plastic. Ook in onze Noordzee stelt zich het plasticprobleem. Sinds de jaren ‘80 worden hier Noordse stormvogels bestudeerd. Zij zoeken hun eten exclusief op zee. De maaginhoud vertelt ons iets meer over de hoeveelheid afval op zee en hoe deze de laatste 40 jaar sterk is toegenomen. Onderzoekers vonden in de magen van dode, aangespoelde Noordse Stormvogels gemiddeld 35 stukjes plastic terug.  Al die gekleurde witte en rode stukjes plastic moeten er heel lekker hebben uitgezien…
 
 

95%van de onderzochte Noordse stormvogels heeft plastic in maag, zo'n 35 stukjes (c) Universiteit Wageningen

 
 
 
 
 
 
 
 

Klein plastic; ook groot probleem?

 
 
Een mossel in de hoogst geteste concentratie.
De kleur van het water wordt veroorzaakt door de roze nanoplastics
© WageningenUR

Microplastic lijkt in vergelijking met grote stukken plastic op het eerste zicht heel wat minder schadelijk, maar deze minuscule deeltjes zorgen voor heel andere problemen. Het micro-formaat maakt microplastic juist macro-gevaarlijk.

Microplastics vervuilen het zeezand en het water in steeds grotere concentraties. Ze werden ondertussen in de meest afgelegen delen van de oceaan teruggevonden, tot 5000 m diepte. Daarenboven zijn ze in de voedselketen beland. Microplastics worden aanzien voor voedseldeeltjes, of worden door filtervoeders gewoon samen met al de rest uit het water gefilterd. Belgisch onderzoek toonde aan dat Noordzeemosselen microplastics in hun vlees hebben. Dit zijn echter niet de enige zeedieren. Garnalen, oesters, zeepieren, kreeften en zeepokken hebben ook microplastic in hun lichaam. Laboratoriumonderzoek wijst uit dat de dieren geen nadelen ondervinden zolang de concentraties niet veel hoger liggen dan wat we vandaag in het milieu zien. Zodra deze hoger waren, ontstonden problemen bij de voorplanting.

Ook bij verschillende soorten vissen werden microplastics in de maag aangetroffen. Aangezien vissen doorgaans worden gekuist voordat we ze opeten (verwijderen van de maag en darmen), komen de microplastics niet op ons bord terecht. Bij garnalen, oesters en mosselen, eten we het dier zo goed als volledig op. Per portie mosselen, wat ongeveer 250 gram mosselvlees bevat, krijg je gemiddeld negentig stukjes microplastic binnen. De laatste jaren treffen we nog microplastics aan in zout, in drinkwater, in melk, in bier en in honing. Microplastics vormen een bedreiging voor onze voedselveiligheid.

Onderzoekers zijn op dit moment volop bezig om uit te zoeken wat de gevolgen zijn van microplastics in de voedselketen. Ondertussen is bekend dat allerlei chemicaliën in zee, zoals pesticiden, dioxines of oestrogenen, zich aan plastic binden, in veel hogere concentraties dan het omliggende water. Als een spons zuigen microplastics giftige verbindingen uit het water op.  Daarenboven komen er ook schadelijke stoffen zoals bisphenol-A vrij uit de plastics. Vissen die in een laboratorium een mix van de kunststof polyethyleen en chemische toxines gevoederd kregen, ondervonden ernstige schade aan hun lever.

Onderzoekers vermoeden dat de hele kleine deeltjes, die nog met moeite waar te nemen zijn op microscopisch niveau, de nanoplastics, misschien klein genoeg zijn om levende cellen binnen te dringen en hier mogelijks de werking ervan te verstoren. We weten alvast dat ze zich kunnen verplaatsen via de ruimte tussen cellen van de menselijke darm. Er zijn nog te weinig wetenschappelijke gegevens om te weten welke schade ze precies aanrichten.

Op dit moment zijn er geen voedingsnormen voor microplastics. Noch staat er op de verpakking van een product hoeveel microplastics het ongeveer bevat. Belgische wetenschappers berekenden hoeveel microplastics je nog veilig zou kunnen noemen. Ze kwamen op zo’n 6650 deeltjes per kubieke meter. Naar schatting zal in 2100 een kubieke meter oceaanwater 10 tot 50 drijvende deeltjes microplastic bevatten, waarschuwen het Vlaams Instituut voor de Zee, de Universiteit Gent en de Universiteit van Wageningen. Dat is vijftig keer meer dan vandaag, maar dus ruim onder de drempel die momenteel als veilig beschouwd wordt.  Dat neemt niet weg dat die stijgende hoeveelheden in de toekomst een hogere belasting op het ecosysteem en het zeevoedsel zullen vormen. Zeker voor gebieden zoals havens, stranden en andere getijdenzones zal de veilige norm overschreden worden.

 
Meer dan 90 procent van het microplastic zinkt naar de bodem, 1 procent blijft drijven en zo’n 5 procent spoelt aan.
(c) VLIZ/Ugent/WUR
 
Zijn er straks meer microplastics dan sterren in ons sterrenstelsel? (c) UNEP
 
 

Opgeruimd staat netjes

 
 
Duikers ruimen vrijwillig de spooknetten van wrakken in de Belgische Noordzee @Ecoduikers.be
 
De grote rendabele oplossingen om zwerfvuil uit de oceaan te ruimen zijn vandaag nog niet op de markt, en zeker niet om de microplastics uit de oceaan te halen. Maar we hoeven hierop niet te wachten. Iedereen kan alvast beginnen met een steentje bij te dragen!
 
Vissers krijgen heel wat afval in hun netten, in de Noordzee blijkt dit jaarlijks over zo’n 1.000.000 kilogram te gaan. In plaats van dit terug overboord te gooien worden vissers door middel van een beloning aangemoedigd om het zwerfvuil mee naar land te nemen. Voor het ruimen van drijfafval krijgen ze grote afvalzakken. Zo kan het afval al aan boord worden gesorteerd. Sommige van deze schepen gaan ook doelgericht op afval vissen op dagen dat er niet mag worden gevist. Jaarlijks worden zo in het “Fishing for Litter project” door Nederlandse en Belgische vissers ruim 285,222 ton groot afval uit zee verwijderd.
 
Fishing for litter © Marlisco.eu
 
De jonge Nederlandse student Boyan Slat won enkele prijzen met zijn project ‘Ocean Cleanup’ waarbij recylagestations op zee het ronddrijvend plastic uit het water filteren. Slat haalde sinds 2014 miljoenen op bij bedrijven en rijke weldoeners met zijn goedbedoelde plannen. Zijn ontwerp bestaat uit een Pac-Man-achtige installatie die zich voortbeweegt met hulp van wind- en golfkracht. De haalbaarheid van zijn plannen krijgt echter heel wat kritiek van wetenschappers. Tot op heden werd er nog geen plastic flesje uit de oceaan opgeruimd. Maar Slat is hoopvol dat hij binnen 5 jaar 50 % van het plastic in de Great Pacific Garbage Patch in de Stille Oceaan zal kunnen opruimen.
 
Het afval uit zee kan dienen om nieuwe producten te produceren. Zo heeft een Zweedse fabrikant al in 2011 stofzuigers gemaakt uit 70% gerecycleerd plastic zwerfvuil. Ecover laat door vissers plastic uit zee halen om dit te verwerken in hun Ecover Ocean Fles. Volgens Ecover blijft het een uitdaging om de bestaande recyclageketens te benutten en het de producenten zo makkelijk mogelijk maken om oceaanplastic te gebruiken. Plastic dat in zee heeft gedreven, is meestal heel erg broos geworden en valt makkelijk uit elkaar. Verder bestaat het drijvende plastic in de zeeën voornamelijk uit twee soorten, polyethyleen en polypropyleen, en om die te kunnen recycleren, moeten ze van elkaar gescheiden worden. Dat is een tijdrovend en duur werkje. Op dit moment is de wil er wel, maar het kost de fabrikanten nog teveel inspanningen om het ook echt gerealiseerd te krijgen. Eens de infrastructuur om gerecycleerd oceaanplastic te gebruiken beschikbaar zal zijn voor wereldwijde fabrikanten, kan volgens Ecover de impact enorm zijn.
 
 
Van plastic tot hippe legging @Waterlust
Verschillende kledingfabrikanten zoals G-star raw, Adidas en H&M hebben ondertussen een kledinglijn met als grondstof een deel gerecycleerd plastic.
 
 

Kan ik wat doen?

Gooi die boel 'in' de vuilbak!
 

Verander de wereld, begin bij jezelf. Zodra je geen enkel papiertje, cola-blikje of sigarettepeuk meer op de grond gooit, kun je beginnen nadenken over hoe het afvalprobleem op te lossen.

Wat valt er onder het motto, alle kleine beetjes helpen, te doen aan dit probleem? Stap één is minder plastic gebruiken! In de VSA promoten ze hiervoor de 4 R’s  strategie:
 
Refuse (Weiger): Mijd de producten die overmatig verpakt zijn. Koekjes blijven ook lekker in een brooddoos in plaat van in een zakje per stuk. Kijk ook na of je scrubs, tandpasta en allerhande cosmetica geen plastics bevatten, er zijn genoeg alternatieven.
Reduce (Verminder): Uiteraard neem je liever je rugzak mee naar de winkel dan dat je 4 plastic zakjes moet kopen, ook al de tassen in de supermarkt gemaakt van bioplastic.
Re-use (Hergebruik): Een drinkfles opvullen uit een grote fles spaart naast plastic trouwens ook nog eens geld uit. Helemaal fantastisch is grote glazen flessen gebruiken.
Recycle: (Recycleer): Neem eens de tijd om voor eens en altijd na te gaan welk afval in welke zak moet. Alleen zo kan maximaal, efficiënt en degelijk gerecycleerd worden.
 
Producten van een euro, hebben we dit wel nodig? (c) Floris Kok
 
Als al deze regels toegepast worden, zal er al heel wat minder plastic verloren gaan. Plastic blijft een fantastisch en belangrijk materiaal met vele nuttige toepassingen, het is aan ons om ervoor te zorgen dat het niet in het milieu terecht komt.
 
              
 
750.000 stuks drankflesjes  werden op Rock Werchter  verzameld om te recycleren © SITA